Dược liệu là hàng hóa tự nhiên, chất lượng phụ thuộc vào giống, vùng trồng, thời điểm thu hái và cách sơ chế. Chính sự đa dạng này khiến thị trường có không ít hàng giả, hàng trộn hoặc hàng đã qua xử lý làm giảm chất lượng.
Bài viết tổng hợp những cách nhận biết phổ biến mà người mua có thể tự kiểm tra. Lưu ý rằng cảm quan chỉ giúp sàng lọc ban đầu; để kết luận chắc chắn cần đến kiểm nghiệm tại phòng thí nghiệm.
Các dạng dược liệu kém chất lượng thường gặp
Trước khi đi vào từng vị, cần nắm các dạng “lỗi” hay gặp:
- Hàng giả, hàng nhầm loài: dùng một cây khác có hình dạng gần giống để thay thế.
- Hàng trộn: trộn hàng thật với hàng rẻ tiền hơn, hoặc trộn tạp chất để tăng trọng lượng.
- Hàng xông lưu huỳnh quá mức: giúp dược liệu trắng đẹp, chống mốc, nhưng để lại tồn dư.
- Hàng đã chiết: dược liệu đã bị rút bớt hoạt chất (nấu cao, cất tinh dầu) rồi phơi khô bán lại.
- Hàng nhuộm màu, tẩm phụ gia: nhuộm cho màu tươi hoặc tẩm đường, chất giữ ẩm để tăng cân, giữ mềm.
- Hàng mốc, mọt, quá hạn: bảo quản kém, giảm chất lượng và có nguy cơ nhiễm độc tố vi nấm.
Kiểm tra bằng cảm quan: nhìn, sờ, ngửi, nếm
Nhìn màu sắc và hình dạng
Dược liệu thật thường có màu tự nhiên, không đều tuyệt đối giữa các phiến. Màu quá tươi, quá trắng hoặc quá đồng đều là dấu hiệu nên nghi ngờ. Quan sát thêm mặt cắt: nhiều vị có vân, vòng hoặc lớp đặc trưng mà hàng giả khó bắt chước.
Sờ và bẻ
Dược liệu khô đạt chuẩn thường khô giòn hoặc dai tùy vị, không dính tay, không ẩm. Hàng dính tay, mềm bất thường hoặc nặng hơn bình thường có thể đã bị tẩm phụ gia.
Ngửi mùi
Mỗi vị có mùi riêng. Mùi hắc, chua gắt thường do xông lưu huỳnh. Mùi mốc, mùi ẩm là dấu hiệu bảo quản kém. Vị vốn thơm mà mùi rất nhạt có thể là hàng đã chiết hoặc để quá lâu.
Nếm thử một lượng nhỏ
Vị chua, chát bất thường, cảm giác tê lưỡi hoặc vị nhạt hẳn so với đặc trưng đều đáng lưu ý.
Ví dụ cụ thể với một số vị
Câu kỷ tử nhuộm màu
Câu kỷ tử tự nhiên có màu đỏ cam đến đỏ sẫm, quả không đều tuyệt đối, đầu cuống thường có một điểm trắng nhỏ. Hàng nhuộm hoặc xông lưu huỳnh để giữ màu thường:
- Đỏ tươi bóng, đều màu một cách bất thường, kể cả phần cuống.
- Ngâm vào nước ấm, nước nhanh chóng chuyển đỏ đậm. Kỷ tử thật cho nước màu vàng cam nhạt.
- Có mùi hắc hoặc vị chua khi nếm.
Tam thất giả và tam thất kém chất lượng
Tam thất là vị có giá trị cao nên hay bị làm giả. Củ tam thất thật thường chắc, nặng tay, vỏ màu xám vàng đến xám nâu, thân củ có nhiều u lồi. Mặt bẻ có màu xám xanh hoặc xám vàng, có vân vòng, vị đắng trước rồi ngọt sau.
Hàng đáng nghi thường có hình dáng quá đều, bề mặt nhẵn như được nặn, mặt cắt đồng nhất không có vân, hoặc nhẹ và xốp do đã bị chiết. Thị trường cũng có một số cây khác mang tên “tam thất” nhưng không phải tam thất bắc, người mua cần hỏi rõ tên khoa học.
Hoài sơn xông lưu huỳnh
Hoài sơn phơi sấy thông thường có màu trắng ngà đến hơi vàng nhạt. Hàng xông lưu huỳnh nhiều thường trắng sáng bất thường, có mùi hắc, nếm có vị chua. Ngoài ra cần để ý hàng trộn lát củ khác: mặt cắt và độ bột sẽ khác hoài sơn.
Đương quy tẩm phụ gia hoặc đã chiết
Đương quy tốt có mùi thơm đặc trưng, đậm, vị ngọt rồi hơi cay. Hàng tẩm đường hoặc chất giữ ẩm thường mềm, dính tay, bề mặt bóng và nặng hơn bình thường. Ngược lại, đương quy đã chiết tinh dầu thường mùi thơm rất nhạt, thân nhẹ, khô xác.
Bảng tóm tắt dấu hiệu nhận biết
| Dạng kém chất lượng | Dấu hiệu cảm quan | Ví dụ hay gặp |
|---|---|---|
| Nhuộm màu | Màu quá tươi, đều; ngâm nước ra màu đậm | Câu kỷ tử |
| Xông lưu huỳnh nhiều | Trắng sáng, mùi hắc, vị chua | Hoài sơn, câu kỷ tử |
| Tẩm phụ gia | Dính tay, mềm, nặng bất thường | Đương quy |
| Đã chiết | Mùi vị nhạt, nhẹ, xốp | Đương quy, tam thất |
| Hàng giả, nhầm loài | Hình dạng, mặt cắt khác chuẩn | Tam thất |
| Lẫn tạp chất | Có đất, cát, cành, lá, vị khác | Nhiều loại rễ, hoa |
Khi nào cần kiểm nghiệm?
Cảm quan không phát hiện được dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng hay độc tố vi nấm. Với đơn hàng lớn hoặc dùng cho sản xuất, nên yêu cầu nhà cung cấp cung cấp phiếu kiểm nghiệm theo lô. Tìm hiểu thêm tại bài quy trình kiểm nghiệm dược liệu và tiêu chí chọn mua dược liệu chất lượng.
Tại Dược Khang, khách hàng có thể yêu cầu phiếu kiểm nghiệm theo lô khi đặt hàng.
Liên hệ Dược Khang
Bạn muốn xem hàng hoặc cần hỗ trợ đánh giá chất lượng một vị cụ thể? Gọi hoặc nhắn Zalo 0913 069 855, hoặc để lại yêu cầu tại trang liên hệ.