Dược liệu khô nếu bảo quản không đúng sẽ nhanh chóng bị ẩm, mốc, mọt, bay mùi hoặc biến màu. Khi đó chất lượng giảm, thậm chí phải bỏ đi, gây thiệt hại cho nhà thuốc và cơ sở sản xuất.
Bài viết này tổng hợp các nguyên tắc bảo quản cơ bản, áp dụng được cho cả kho hàng lẫn tủ thuốc gia đình.
Vì sao dược liệu dễ hỏng?
Dược liệu là sản phẩm có nguồn gốc thực vật, nấm hoặc động vật. Chúng chứa tinh bột, đường, dầu, tinh dầu… là môi trường thuận lợi cho nấm mốc và côn trùng. Bốn yếu tố gây hỏng chính gồm:
- Độ ẩm: dược liệu hút ẩm từ không khí, tạo điều kiện cho nấm mốc phát triển.
- Nhiệt độ: nhiệt cao làm bay tinh dầu, chảy dầu và thúc đẩy côn trùng sinh sôi.
- Ánh sáng: làm phai màu, nhất là các loại hoa.
- Côn trùng, chuột: mọt, sâu, gián tấn công các vị nhiều tinh bột và đường.
Kiểm soát độ ẩm
Độ ẩm là yếu tố quan trọng nhất. Dược điển Việt Nam quy định giới hạn độ ẩm riêng cho từng vị; phần lớn dược liệu khô có giới hạn trong khoảng 10–13%.
Một số lưu ý thực tế:
- Kiểm tra độ khô trước khi nhập kho: dược liệu khô thường bẻ giòn hoặc dai đặc trưng, không mềm ẩm.
- Kho cần khô ráo, thông thoáng. Độ ẩm không khí trong kho thường được khuyến nghị dưới 75%.
- Có thể dùng máy hút ẩm, gói hút ẩm (silica gel) cho thùng, hũ nhỏ.
- Mùa mưa nồm cần kiểm tra thường xuyên hơn.
Kiểm soát nhiệt độ và ánh sáng
Phần lớn dược liệu khô bảo quản ở nhiệt độ thường, khoảng 15–30°C, tránh ánh nắng trực tiếp. Một số vị nhiều đường, nhiều dầu như câu kỷ tử nên để nơi mát hơn hoặc trong ngăn mát nếu số lượng ít.
Không xếp dược liệu sát mái tôn, cạnh bếp hay nguồn nhiệt.
Chống mốc, mọt
Phòng ngừa
- Kê hàng trên kệ hoặc pallet, cách sàn và cách tường để thông gió, tránh hút ẩm từ nền.
- Vệ sinh kho định kỳ, bịt kín khe hở để ngăn chuột, côn trùng.
- Nhập trước xuất trước, không để hàng tồn quá lâu.
- Tách riêng hàng mới nhập với hàng đang có dấu hiệu hư hỏng.
Xử lý khi phát hiện
Nếu dược liệu chỉ hơi ẩm, có thể phơi trong bóng râm thoáng gió hoặc sấy ở nhiệt độ thấp. Với hoa và vị có tinh dầu, tránh phơi nắng gắt.
Dược liệu đã mốc rõ, có mùi mốc hoặc bị mọt nặng thì không nên tiếp tục dùng, vì có nguy cơ nhiễm độc tố vi nấm. Không nên tự xông lưu huỳnh để “cứu” hàng.
Đóng gói đúng cách
- Dùng túi PE, túi zip hoặc hũ kín cho lượng nhỏ; bao nhiều lớp có lót túi nilon cho lượng lớn.
- Ghi nhãn rõ tên vị, ngày nhập, số lô.
- Chia nhỏ hàng để hạn chế mở túi nhiều lần.
- Vị có mùi mạnh nên để riêng, tránh lẫn mùi sang vị khác.
Dược Khang đóng gói theo các quy cách 0,5 kg, 1 kg, 5 kg hoặc theo yêu cầu, giúp khách hàng dễ chia nhỏ khi bảo quản.
Bảng lưu ý theo từng loại dược liệu
| Loại | Ví dụ | Nguy cơ chính | Cách bảo quản |
|---|---|---|---|
| Hoa | Kim ngân hoa, bạch cúc hoa | Hút ẩm, mốc, phai màu, dễ vụn | Túi kín, tránh ánh sáng, không đè nén |
| Rễ, củ | Hoài sơn, ngưu tất, ba kích | Mọt, mốc (vị nhiều tinh bột) | Kín, khô, kiểm tra mọt định kỳ |
| Hạt, quả | Câu kỷ tử, bá tử nhân | Ẩm dính, mọt, ôi dầu | Kín, nơi mát; lượng ít có thể để ngăn mát |
| Nấm | Nấm linh chi, bạch linh | Hút ẩm, mốc, mọt | Túi kín kèm gói hút ẩm |
| Vị có tinh dầu | Quế chi, đinh hương, thảo quả, đương quy | Bay hơi tinh dầu, giảm mùi | Bao bì kín, nơi mát, tránh nắng và nhiệt |
Thời hạn sử dụng tham khảo
Không có một con số chung cho mọi vị. Thời gian giữ được chất lượng phụ thuộc vào loại dược liệu, độ khô ban đầu và điều kiện kho.
- Vị có tinh dầu và hoa thường giảm chất lượng nhanh hơn rễ, thân.
- Nên dùng hàng theo thứ tự nhập, ưu tiên hàng cũ trước.
- Trước khi dùng hàng để lâu, hãy kiểm tra lại màu, mùi, độ khô và dấu hiệu mốc mọt.
Ngoài bảo quản, chất lượng đầu vào cũng quyết định độ bền của hàng. Tham khảo thêm cách phân biệt dược liệu thật, giả để chọn được hàng tốt ngay từ đầu.
Liên hệ Dược Khang
Cần tư vấn quy cách đóng gói phù hợp với kho của bạn? Gọi hoặc nhắn Zalo 0913 069 855, hoặc gửi yêu cầu qua trang liên hệ.